Về sự học - Bài 1: Vũ trụ 25

Ngày 01 tháng 02 năm 1962, tạp chí khoa học Scientific American đã xuất bản một bài viết với tựa đề: “Mật độ dân số và bệnh lý xã hội” do nhà Tập tính học - Nghiên cứu hành vi John B. Calhoun nghiên cứu và báo cáo. “Mật độ dân số và bệnh lý xã hội” đề cập đến một trong những thí nghiệm mà sau này trở thành nền tảng cho Xã hội học đô thị và lý thuyết Proxemics (Tâm lý học).

Vũ trụ 25 1

Thí nghiệm “Vũ trụ 25” (Universe 25), được xây dựng để cung cấp điều kiện sống lý tưởng cho bốn cặp chuột trong một không gian rộng 10 x 14 foot (khoảng 43 m2) và quan sát quá trình phát triển của quần thể chuột.

Chuột ở “Vũ trụ 25” được cung cấp đầy đủ thức ăn, nước uống để chúng có thể ăn uống thỏa thích, nguyên liệu làm tổ được cung cấp đầy đủ và sạch sẽ để chuột cái có thể nuôi chuột con một cách thuận lợi nhất. Diện tích lồng nuôi chuột có thể chứa được 3.840 con, bốn cặp chuột giống được chọn là những con khỏe mạnh nhất từ Viện Y tế Quốc gia (Hoa Kỳ) để loại trừ nguy cơ bệnh dịch hoặc dị tật bẩm sinh.

Qua 55 ngày đầu tiên, số lượng chuột đã tăng gấp đôi. Con số này tiếp tục tăng mạnh và đạt mốc 620 con chuột vào ngày thứ 315.

Sau đó tốc độ tăng số lượng chuột bắt đầu chậm lại, phải mất thêm 145 ngày để số lượng chuột tăng gấp đôi ở mức trên 1.200 con. Điều này khá vô lý vì không gian và thức ăn đủ để chúng sinh sản thêm gần 3.000 con chuột nữa.

Từ đây, những con chuột dần trở nên bất thường. Bạo lực nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát. Các con đực trở nên cuồng dâm và tỷ lệ đồng tính luyến ái gia tăng.

Lần sinh nở thành công cuối cùng của quần thể này là vào ngày thứ 600, đó cũng là khi số lượng quần thể chuột đạt mức tối đa: hơn 2000 con.

Ngoài việc giảm khả năng sinh đẻ, hành vi của chuột cái và chuột đực cũng thay đổi đột ngột. Mối liên hệ xã hội bị phá vỡ, chuột đực lại đột nhiên thích chiếm cứ lãnh thổ và nguồn thức ăn (trong khi có rất nhiều thức ăn và không gian). Chúng cũng lập thành những “hội” riêng và thỉnh thoảng cắn xé nhau, nhiều con chuột cũng bắt đầu giết hại, đôi khi là ăn thịt lẫn nhau cho dù nguồn thức ăn thừa thãi. Tương tự, chuột cái cũng bắt đầu bỏ bê con non, ngừng sinh sản và thậm chí tấn công con mình. Hậu quả là dần dần cả con cái và con đực đều ngừng sinh sản. Tỷ lệ tử vong ở chuột con tăng lên tới 96%.

Những chuột con sống sót nhưng bị mẹ ruồng bỏ, sẽ lớn lên mà không thể kết nối với xã hội chuột, chúng sống tách mình. Một nhóm nhỏ chuột cái và chuột đực tách mình khỏi xã hội chuột để sống trong các tầng cao hơn. Những con chuột này không làm gì ngoài việc ngủ, ăn và làm sạch lông. Chúng dường như mất hứng thú với mọi mối quan hệ xã hội, từ chối giao tiếp hay giao phối.

Do số lượng chuột tham gia sinh sản ngày càng giảm nên số lượng chuột trong quần thể cũng suy giảm. Đến giai đoạn cuối, có những con không bị ảnh hưởng bởi bạo lực và tử vong, nhưng chúng cũng không có hứng thú đi tìm bạn tình và cũng không muốn chăm sóc con non. Ngay cả khi số lượng đàn chuột giảm về mức ban đầu, chúng cũng từ chối sinh sản hoặc giao tiếp với nhau như trước. Toàn bộ cấu trúc xã hội của bầy chuột đã sụp đổ.

Con chuột cuối cùng chết vào ngày 1.575.

Mặc dù những con chuột trong thí nghiệm đã sống đến hơn 4 năm 3 tháng, nhưng Calhoun đã cho rằng chúng thực sự đã chết từ ngày 315 – ngày mà mối liên kết xã hội giữa đàn bắt đầu bị sụp đổ: “Tinh thần đã chết. Chúng không còn có thể thực hiện những hành vi phức tạp hơn để tồn tại. Những con sống trong bối cảnh đó đều sẽ chết”.

Vũ trụ 25 tại các nước phát triển

Khi xã hội phát triển quá nhanh, một số hiện tượng tương tự như thí nghiệm “Vũ trụ 25” đã có thể nhìn thấy trong xã hội các quốc gia phát triển như giảm tỷ lệ sinh, gia tăng bạo lực, mất kết nối với gia đình, xã hội và gia tăng người đồng tính luyến ái.

Ở Nhật Bản, tỷ lệ sinh đã giảm liên tục trong nhiều thập kỷ. Năm 2021, tỷ lệ sinh trung bình là 1,33 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con/phụ nữ.  Nhiều người Nhật ngày nay cảm thấy cô lập và thiếu kết nối với xã hội, dẫn đến các vấn đề về sức khỏe tâm thần như trầm cảm và lo âu thể hiện nhiều qua hiện tượng xã hội mang tên Hikikomori. 2 3 4

Tương tự như Nhật Bản, nhiều quốc gia Châu Âu đang phải đối mặt với vấn đề tỷ lệ sinh thấp. Tỷ lệ sinh trung bình của Liên minh Châu Âu (EU) năm 2021 là 1,5 con/phụ nữ, cũng thấp hơn mức sinh thay thế. Một số quốc gia có tỷ lệ sinh thấp nhất Châu Âu bao gồm: Ý là 1,24 con/phụ nữ, Tây Ban Nha là 1,26 con/phụ nữ, Ba Lan là 1,31 con/phụ nữ và Bồ Đào Nha là 1,34 con/phụ nữ. 5

Tương tự, nhiều người Châu Âu ngày nay cảm thấy cô lập và thiếu kết nối xã hội. Một nghiên cứu năm 2021 cho thấy 40% người trưởng thành ở EU cảm thấy cô đơn. Cùng các giá trị truyền thống bị mai một, những điều này có thể dẫn đến sự bất ổn và mất phương hướng trong xã hội từ đó gây nên một hiện tượng xã hội mới ở Anh và dần lan sang các nước khác như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc mang tên NEET. 6

Bên cạnh việc tỷ lệ sinh giảm và con người cảm thấy cô đơn hơn, tỷ lệ bạo lực thể hiện qua sự gia tăng tội phạm giết người, gây thương tích và cướp giật cũng tăng lên đáng kể. Tỷ lệ giết người ở Hoa kỳ tăng từ 7,4 vụ/100.000 dân năm 1990 lên 9,4 vụ/100.000 dân năm 1995. Tỷ lệ cướp giật ở Anh tăng từ 125 vụ/100.000 dân năm 1990 lên 225 vụ/100.000 dân năm 1995. Tuy nhiên trong hai thập niên kế tiếp (2000 - 2010; 2010 - 2020) tỷ lệ tội phạm liên quan đến bạo lực đều giảm mạnh và lại có dấu hiệu tăng trở lại trong thập niên này (2020 - nay). 7

Ngoài ra, một số nghiên cứu (không chính thức, mức tin cậy thấp) cho thấy người trẻ ngày nay sử dụng ngôn ngữ thô tục nhiều hơn thế hệ trước đặc biệt là trên mạng xã hội và các phương tiện truyền thông. Điều này có thể do nhiều nguyên nhân như: ảnh hưởng của văn hóa đại chúng, sự thay đổi trong các chuẩn mực xã hội và mong muốn thể hiện bản thân.

Riêng khía cạnh gia tăng về người đồng tính luyến ái là không thể xác định chính xác do chưa có các nghiên cứu và báo cáo chính thức, cũng như là vấn đề còn gây ra nhiều tranh cãi.

Tại Việt Nam

So với các nước phát triển thì việc giảm tỷ lệ sinh, gia tăng bạo lực và mất kết nối với xã hội tại Việt Nam là ở mức thấp, tuy nhiên cũng rất đáng quan tâm khi đang có dấu hiệu tăng dần và lặp lại kịch bản của các nước trên thế giới. 

Tỷ lệ sinh tại Việt Nam cũng giảm so với trước đây, tuy nhiên vẫn chưa đến mức báo động (2,09 con/phụ nữ). Chính phủ cũng đã cũng đã bắt đầu thực hiện các chính sách dân số mới nhằm giải quyết chênh lệch mức sinh, trong đó có việc khuyến khích kết hôn trước 30 tuổi.

Về gia tăng bạo lực, trung bình mỗi năm có ít nhất 13.000 người chưa thành niên vi phạm pháp luật, đa số đều có hoàn cảnh gia đình không thuận lợi hoặc thiếu sự giáo dục đầy đủ. Vài năm trở lại đây, độ tuổi gây án của các đối tượng ngày càng trẻ hơn và thường xuyên gây ra những vụ án bạo lực ghê rợn. 8

Cũng như nhiều quốc gia trên thế giới, Việt Nam đang đối mặt với tình trạng rối loạn tâm thần có xu hướng gia tăng. Theo báo cáo của Bệnh viện Tâm thần Trung ương, tỷ lệ mắc 10 chứng rối loạn tâm thần phổ biến trong năm 2014 là 14,2%, trong đó riêng rối loạn trầm cảm chiếm 2,45%. Tỷ lệ tự sát trong năm 2015 là 5,87 trên 100.000 dân. Và theo Bệnh viện Nhi Đồng TP Hồ Chí Minh có tới 8 - 20% trẻ em và vị thành niên Việt Nam gặp các vấn đề sức khoẻ tâm thần nói chung. 9

Sụp đổ xã hội?

“Và có lẽ Darwin biết biển cả sẽ khô hơn, nhưng anh tin ông ta không biết chúng ta đang tiến hoá để cô đơn”. 10

Quả thật con người có thể sẽ cô đơn hơn nữa khi mà xã hội phát triển ngày một nhanh và mất cân bằng. Nhưng một kịch bản về sự sụp đổ xã hội như ở “Vũ trụ 25” diễn ra ở con người là điều khó có thể. Tuy vậy “Vũ trụ 25” đã để lại cho chúng ta nhiều suy ngẫm đặc biệt khi xã hội ngày một đông đúc hơn, cô đơn hơn và bạo lực hơn.

Có nhiều yếu tố giúp con người thoát khỏi kịch bản này như sự quản lý của nhà nước, kinh tế, văn hóa và khoa học kỹ thuật. Nhưng hai yếu tố quan trọng nhất phải nói đến là tính người và giáo dục.

Tính người là cái thiện sẵn có trong mỗi con người, một trong những điều làm nên sự khác biệt của chúng ta với loài vật. Theo Mạnh Tử, mỗi người trong chúng ta có bốn điểm: lòng trắc ẩn (tình thương dành cho những đang gặp khó khăn, nguy hiểm), lòng tu ố (biết tự xấu hổ, biết khinh ghét những cái xấu), lòng từ nhượng (khả năng nhường nhịn, buông bỏ) và lòng thị phi (khả năng phân biệt được cái nào là đúng, cái nào là sai). 11

Giáo dục hay lớn hơn là sự học bao gồm tất cả các hoạt động giúp con người chúng ta tiếp thu kiến thức, rèn luyện kỹ năng và phát triển bản thân, có thể diễn ra trong và ngoài trường học, tự phát và có chủ ý. Không quá khi nói nhờ vào sự học mà con người có được ngày hôm nay. Nhờ sự học, con người đã phát minh ra máy móc, công cụ giúp tăng năng suất lao động. Nhờ sự học, con người đã phát triển y học, giúp nâng cao tuổi thọ và chất lượng cuộc sống. Và cũng nhờ học tập, con người đã sáng tạo ra nhiều tác phẩm nghệ thuật, làm phong phú đời sống tinh thần.

Tuy nhiên không chỉ riêng tính người hay riêng sự học giúp cho con phát triển và duy trì một xã ngày một lớn mạnh trong suốt hơn 2 triệu năm qua, mà phải là cả hai. Đây không phải là một điều mới, nhưng ít được chú ý, ngay cả trong hệ thống giáo dục chính quy của nhà nước.

Như chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng dạy: “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”. Đại thi hào Nguyễn Du cũng viết trong đoạn kết Truyện Kiều: Có tài mà cậy chi tài/Chữ tài liền với chữ tai một vần/Ðã mang lấy nghiệp vào thân/Cũng đừng trách lẫn trời gần, trời xa/Thiện căn ở tại lòng ta/Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.

Đạo đức học

Sự học nên bắt đầu từ đạo đức. Như Thầy Giản Tư Trung cũng có dạy: làm người, làm dân rồi mới làm việc. Hay như Khổng Tử cũng đã dạy: tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Và đặc biệt trong thời đại nhiều hoang mang do sự ảnh hưởng của kỹ thuật số cũng như sự gia tăng các vấn đề tiêu cực trong xã hội. Việc tìm học và thiết lập cho mình một nền tảng đạo đức là cần thiết và cấp bách hơn bao giờ hết.

Đứng trước một thời đại mà các chuẩn mực xã hội đang dần thay đổi và gây nên nhiều tranh cãi. Việc chưa có cho mình một nền tảng đạo đức vững chắc cũng dễ làm cho những người trẻ trở nên “hoang mang” nhiều hơn.

Thế hệ xanh

Được biết đến như một thế hệ “yếu đuối” nhất, thể hiện qua việc thế hệ gặp các vấn đề về tâm lý nhiều hơn. Tuy nhiên, Gen Z cũng là một thế hệ học tập nhiều hơn và được kỳ vọng như là một “thế hệ xanh”.

Gen Z có nhu cầu học tập cao hơn so với các thế hệ trước do nhận thức được tầm quan trọng của việc học tập trong thời đại công nghệ, cũng như việc tiếp cận thông tin dễ dàng hơn thông qua mạng xã hội, internet và các phương tiện truyền thông. Nhờ vậy, Gen Z có thể học tập mọi lúc mọi nơi. Theo một khảo sát của Pew Research Center, 74% Gen Z ở Hoa Kỳ cho biết họ muốn học lên cao đẳng hoặc đại học, so với 65% thế hệ Millennials (Gen Y). Một nghiên cứu khác của McKinsey Global Institute cho thấy Gen Z có thể đóng góp thêm 13 nghìn tỷ USD cho nền kinh tế toàn cầu vào năm 2030 nhờ vào việc học tập và nâng cao kỹ năng.

Nhờ vào việc học được cải thiện, Gen Z bắt đầu có xu hướng sống xanh và đóng góp đáng kể cho xã hội.

Nhiều nghiên cứu và khảo sát cho thấy Gen Z có xu hướng sử dụng đồ uống có cồn ít hơn so với các thế hệ trước. Theo một nghiên cứu của IWSR, lượng tiêu thụ bia toàn cầu dự kiến sẽ giảm 1,6% mỗi năm trong giai đoạn 2020-2025, do sự sụt giảm nhu cầu từ Gen Z. Một khảo sát khác của Morning Consult cho thấy 27% Gen Z ở Hoa Kỳ cho biết họ không bao giờ uống rượu bia, so với 19% ở thế hệ Millennials.

Gen Z cũng là thế hệ có ý thức bảo vệ môi trường cao hơn so với các thế hệ trước. Các khảo sát của Nielsen cho thấy 66% Gen Z ở Việt Nam cho biết họ sẵn sàng trả tiền cho các sản phẩm thân thiện với môi trường. Một nghiên cứu của JWT Intelligence cho biết 70% Gen Z ở Hoa Kỳ cho rằng biến đổi khí hậu là một vấn đề nghiêm trọng và họ muốn doanh nghiệp hành động để bảo vệ môi trường.

Gen Z cũng có nhận thức cao hơn về các vấn đề xã hội như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng,... và cảm thấy mình phải tham gia vào các hoạt động xã hội nhằm giải quyết những vấn đề này. Ngoài ra việc sử dụng công nghệ hiệu quả hơn các thế hệ trước, nhờ vậy việc kết nối với nhau trở dễ dàng hơn, từ đó việc tiếp cận và tổ chức các hoạt động này cũng trở nên thuận lợi hơn. Theo một khảo sát của Deloitte, 83% Gen Z ở Việt Nam cho biết họ muốn tham gia vào các hoạt động tình nguyện, so với 67% thế hệ Millennials (Gen Y). Một nghiên cứu của JWT Intelligence cũng cho thấy 70% Gen Z ở Hoa Kỳ cho rằng doanh nghiệp nên khuyến khích nhân viên tham gia vào các hoạt động xã hội và tình nguyện.

Sau đại dịch COVID-19 đã gây ra nhiều bất ổn và lo lắng cho mọi người. Trong bối cảnh đó, nhiều người tìm đến tâm linh hơn như một cách để tìm kiếm sự bình an, vững chãi và hy vọng. Dù chưa các số liệu chính thức, song thông việc có khoảng 72% Gen Z ở Việt Nam cho rằng tâm linh đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống của mình (nghiên cứu của Nielsen), Gen Z đã góp phần không nhỏ trong việc phát triển một xã hội với đời sống tinh thần sâu sắc hơn, vững chãi hơn và được kỳ vọng sẽ góp phần kéo giảm các vấn đề tiêu cực trong xã hội tương lai.

Truyền thống đạo Bụt

Giống như nhiều Tôn giáo khác, truyền thống đạo Bụt đã đóng góp cho chúng ta một nền tảng đạo đức học vững chắc. Bắt đầu từ lời dạy về bốn sự thật của Đức Thế Tôn và cách đây 2500 năm, đạo Bụt đề cao giới, định và tuệ thông qua tám con đường chân chánh (Bát chánh đạo). Trong đó có chánh nghiệp và chánh mạng thuộc về giới, tức đạo đức. 

Nghiệp là sự tạo tác trong đời sống hàng ngày của chúng ta thể hiện qua suy nghĩ, lời nói và hành động. Những suy nghĩ, lời nói và hành động này đúng đắn, thiện lành thì gọi là chánh, ngược lại là tà. Rõ hơn, trong mười điều thiện có răn dạy những điều nên và không nên: 12

Một là không giết hại sinh mạng cũng như không tán thành và khuyến khích sự giết hại. Phải tìm mọi cách có thể để bảo vệ sinh mạng. Phải chọn những công việc mưu sinh nào không gây tàn hại cho con người, loài vật và thiên nhiên.

Hai là không lấy làm tư hữu những tiền bạc và của cải không do chính mình tạo ra hoặc không do người khác biếu tặng. Không gây dựng tài sản bằng những phương cách bất hợp pháp. Phải tôn trọng quyền tư hữu của người khác, nhưng đồng thời cũng phải biết tìm cách ngăn chặn, khuyến hóa những kẻ làm giàu bất lương trên sự đau khổ của quần chúng bị áp bức, thua thiệt.

Ba là dù là độc thân hay đã lập gia đình cũng không được phá hoại danh dự và hạnh phúc của bản thân hoặc gia đình mình, cũng như của người hoặc gia đình người khác, tức là không tà hạnh, không ăn nằm với những người chưa hoặc không phải là vợ hay chồng mình. Phải ý thức được những đổ vỡ, những khổ đau mà mình có thể gây ra cho người khác vì hành động bất chính của mình. Và do đó, cần phải tích cực bảo vệ danh dự và hạnh phúc cho bản thân và gia đình mình cũng như cho người và gia đình người khác.

Bốn là không nói những lời dối trá, thêu dệt, điêu ngoa, xúc siểm nhằm khoa trương và mưu cầu danh lợi, địa vị cho mình, hoặc để vu oan giá họa cho người. Phải thành thật nhìn nhận những sai lầm của mình để hối cải. Phải can đảm nói lên sự thật để cứu người vô tội, cũng như để phơi bày những âm mưu gian dối, xảo trá, bất công và tàn ác. Phải luôn luôn đối xử chân thật với mọi người.

Năm là không nói lời ly gián nhằm gây nên không khí bất hòa giữa những người khác, tạo sự chia rẽ và đổ vỡ trong tổ chức, đoàn thể. Phải nói lời xây dựng, hòa giải. Phải tạo sự đoàn kết giữa mọi người.

Sáu là không nói lời ác độc, hung dữ, cộc cằn, lỗ mãng như cãi vã to tiếng, chửi mắng hay nguyền rủa, tạo nên sân hận, oán thù. Phải nói lời ôn hòa, nhã nhặn, dịu dàng nhằm tạo sự thông cảm, thương yêu, hòa điệu.

Bảy là không nói những lời thô tục, dâm đãng. Không dùng lời lẽ trau chuốt ngọt ngào cốt mê hoặc, dụ dỗ người. Không nói những lời vô ích. Không lên án hoặc rao truyền những điều mà mình không thấy biết rõ ràng, chính xác. Không nói những lời gây hoang mang cho mọi người. Phải nói những điều đứng đắn và xác thực hầu đem lại sự hiểu biết chính đáng cho người. Những lời nói như vậy lúc nào cũng có ích và luôn luôn tạo được niềm an vui và gây tin tưởng cho người nghe.

Tám là không để cho tâm tham dục điều khiển mình. Phải thường xuyên tỉnh thức, không để cho bị quyến rũ bởi năm thứ dục vọng rồi lấy đó làm mục đích chính của đời mình. Phải biết sống giản dị để dùng thì giờ và khả năng của mình phụng sự xã hội. Phải biết san sẻ những gì mình có thể san sẻ được để giúp đỡ người trong mọi hoàn cảnh khổ đau.

Chín là phải ngăn ngừa, đừng để cho tâm sân hận và oán thù phát sinh. Nếu nó đã phát sinh thì đừng để nó tồn tại và phát triển, mà phải tìm mọi cách hữu hiệu (như theo dõi hơi thở, quán niệm về từ bi và duyên sinh) để tiêu diệt nó ngay. Luôn luôn đối xử với mọi người bằng thái độ hòa nhã, khiêm tốn và vui vẻ.

Và mười là không có thái độ cuồng tín đối với những điều không do trí tuệ soi sáng. Không mù quáng tin theo những tà thuyết trái chống với những nguyên lý nhân quả, duyên sinh, vô thường, vô ngã... Không cố thủ những tri kiến sai lầm của mình và gạt bỏ tri kiến của người. Không phẩm bình người khác bằng những thành kiến hẹp hòi, cố chấp của mình. Phải học tập thái độ phá chấp và biết cởi mở để lắng nghe quan điểm của kẻ khác. Phải luôn luôn tìm cầu học hỏi để phát huy trí tuệ và dùng trí tuệ ấy để soi sáng, làm hiển lộ sự thật duyên sinh trong mọi vấn đề liên quan đến bản thân, con người, mọi loài và vũ trụ.

Ngoài ra, đạo Bụt còn đề cao bốn vô lượng tâm là Từ, Bi, Hỷ và Xả. Thương mời bạn đọc tự tìm hiểu thêm. Riêng về chánh mạng, tức công việc chân chính, lương thiện đạo đức như là (1) không sinh sống bằng những nghề nghiệp bắt buộc phải sát hại các loài chúng sinh, tàn phá và làm ô nhiễm môi trường sinh sống của các loài ấy. (2) không làm kinh doanh hay khuyến khích người khác kinh doanh chỉ để chuyên làm giàu cho một nhóm người nhưng lại tước đoạt cơ hội sinh sống của những nhóm người khác, hay những doanh nghiệp đang làm ô nhiễm môi trường. (3) không gieo rắc mê tín, sử dụng bùa phép, xem tướng, bói toán, bói quẻ hoặc xem ngày giờ tốt xấu xây cất nhà cửa, xây mồ mả, dựng vợ gả chồng, chủ trương đốt vàng mã và tiền giấy, (4) không cúng kiếng giải trừ sao hạn, thực tập đồng bóng, trừ tà yếm quỷ và (5) không hành nghề thầy cúng, đưa ra giá cả cho những đám tang hoặc những buổi lễ cầu siêu cho người quá vãng. 13

Tạm kết

Đạo Bụt là một truyền thống thẳng thắng, nhìn ngay vào khổ đau và nguồn gốc của khổ đau từ đó thắp lên một ước mong được thoát khỏi hiện thực khổ đau và xây dựng một tương lai với tình thương và sự hiểu biết (thông qua sự học). Là người trẻ và là người học trò của Bụt, của Thầy chúng ta nên tiếp tục con đường đi tìm sự học, vun bồi sự hiểu biết, tình thương bên trong mình góp phần xây dựng một tương lai giàu đẹp như lời dạy của Đức Dalai Lama:

“Quá khứ là quá khứ” Đức Dalai Lama nói vào bữa chót của cuộc gặp gỡ. “Cái gì là quan trọng? Tương lai. Chúng ta là những người sáng tạo. Tương lai trong bàn tay chúng ta. Cho dù có thất bại, cũng không gì hối tiếc - chúng ta phải nỗ lực.” 14


Ngày 26 tháng 02 năm 2024


CHÚ THÍCH

^1. John B. Calhoun. 1962. Population Density and Social Pathology. Tạp chí khoa học phổ thông Scientific American. [↗]

^2. Mức sinh thay thế là mức sinh mà một đoàn hệ phụ nữ trung bình có vừa đủ số con để “thay thế” họ trong quá trình tái sinh sản dân số.

^3. Hikikomori (tiếng Nhật: ひきこもり hoặc 引きこもり, tiếng Việt là "Thu mình vào bên trong, trở nên hạn chế hoạt động) là hiện tượng những người tự giam mình trong căn phòng đơn lẻ, từ chối tham gia vào đời sống xã hội và hoạt động gia đình trong khoảng thời gian dài hơn 6 tháng.

^4. Thiên Nhi. 2022. Thế hệ cô đơn, thích sống độc thân đến già. Tạp chí điện tử Tri thức. [↗]

^5. Thu Hà. 2024. Tỷ lệ sinh giảm ảnh hưởng đến nhiều quốc gia. Báo Tin Tức - Thông tấn xã Việt Nam. [↗]

^6. NEET viết tắt của cụm từ "Not in Education, Employment, or Training" (Không học hành, không việc làm, không đào tạo) được dùng để chỉ những người trẻ tuổi không đang tham gia học tập, không làm việc hoặc tham gia các chương trình đào tạo nghề.

^7. Nguyên Hạnh. 2021. Vì sao bạo lực, giết người ở Mỹ tăng kỷ lục?. Báo Tuổi Trẻ Online. [↗]

^8. Khánh An, Việt Hà. 2023. Tội phạm vi phạm pháp luật ngày càng trẻ hóa. Truyền hình Quốc Hội Việt Nam. [↗]

^9. Lê Hảo, Thái Bình. 2023. Việt Nam có khoảng 14 triệu người rối loạn tâm thần. Báo điện tử Sức khỏe và Đời sống. [↗]

^10. Lời bài hát Hai triệu năm, Đen Vâu.

^11. Thích Nhất Hạnh. 2010. Chương 18: Siêu Đạo Đức Học. Con Đã Có Đường Đi. Sách thiền tập Langmai.org [↗] 

^12. Hạnh Cơ. 2016. Phần: Mười điều thiệp. Lược giải những pháp số căn bản. Thư viện Hoa Sen. [↗]

^13. Ban biên tập. 2018. Chánh nghiệp và chánh mạng. Thư viện Hoa Sen. [↗]

^14. Thích Nhất Hạnh. 2008. Chương: Tương lai trong tầm tay. Để Có Một Tương Lai. EBook tại Viện sách của Thầy. [↗]

 

Nhận xét

Mọi người cũng đọc

Tạo hóa thật là cao tay

Những bài viết dài có còn hợp thời?

Vòng vòng khắp chốn