Về sự học - Bài 2: Nền tảng
Có bao giờ bạn tự hỏi: Trong sự học, điều gì làm nên sự khác biệt giữa chúng ta?
An không chắc, nhưng theo An đó là sự học về một “cái gì đó”. Khi nhắc đến Thiền sư Thích Nhất Hạnh ta nhớ đến ngay “Chánh niệm”. Còn Sư ông Viên Minh là “Thấy biết ra sự thật”. Thầy Giản Tư Trung: “Khai phóng”. Thầy Trần Việt Quân là “Đạo đức, trí tuệ, nghị lực”. Anh Hoàng Thanh Phong (LCV): “Câu trả lời luôn có sẵn ở bên trong bạn”.
“Cái gì đó” - An tạm gọi nó là kiến thức nền tảng. Và mỗi chúng ta cũng thế, trên con đường đi tìm sự học của mình, chúng ta cũng đang tìm và thiết lập cho mình một (hoặc một số) kiến thức nền tảng như vậy.
Với niềm tin mình dành cho những kiến thức nền tảng ấy và cũng như yếu tố tâm lý (thiên kiến xác nhận, confirmation bias), chúng ta thường luôn tìm kiếm và nâng cao kiến thức dựa trên việc phát triển những kiến thức nền tảng và thông thường chỉ phục vụ cho những kiến thức nền tảng đó.
Ví dụ như An có niềm tin rằng: ớt luôn cay, An sẽ tìm và dẫn ra cả trăm cái tên của loài ớt và thể hiện rằng nó cay hoặc rất cay. Nhưng nếu An không tin, An sẽ tìm thấy “Ớt ngọt” (Ớt chuông). An nhận ra điều này khi viết bài “Có thực mới vực được đạo”, khi đó vì để chứng minh cho luận điểm “Ăn chay có lợi cho sức khỏe” và “Con người tiến hóa để ăn chay”, An đã luôn tìm khóa các từ khóa khẳng định cho hai luận điểm ấy và bỏ qua hoặc không tìm kiếm những từ khóa có thể đưa đến nội dung ngược lại.
Cũng từ đây, mà mỗi khi chúng ta đọc hay học một cái gì đó mới. Chúng ta luôn có xu hướng tin ngay hoặc chỉ chấp nhận các kiến thức đúng/gần đúng/không đối nghịch với các kiến thức nền tảng mà mình đã thiết lập hoặc “ngầm” thiết lập trước đó. Thường không tìm thêm các mặt còn lại của vấn đề, từ đó có cái nhìn phiến diện, đơn chiều. Dễ dẫn đến việc đề cao quá mức hoặc “thần thánh hóa” những kiến thức mà mình đang có, đang biết. Lâu ngày dẫn đến việc kiến thức nền tảng cũng bị “nghiêng hẳn sang một bên”.
Chánh kiến
Trong truyền thống đạo Bụt chúng ta có danh từ “Chánh kiến”, tạm dịch là kiến thức đúng. Vì vậy mình nên tự hỏi mình rằng: “Mình đã có kiến thức nền tảng chưa?”, “Kiến thức nền tảng của mình là gì hoặc dựa trên điều gì?”, “Kiến thức nền tảng của mình có phải là chánh kiến?”.
Riêng An, kiến thức nền tảng là niềm tin vào lời dạy của Bụt và của Thầy (Thiền sư Thích Nhất Hạnh). Mỗi khi học một điều mới, An luôn tự hỏi: Bụt, Thầy đã nhắc đến hoặc dạy gì về điều này như thế nào?!. Từ đó An tìm thấy những điểm tương đồng hoặc những mâu thuẫn (và tìm câu trả lời cho câu hỏi: tại sao lại mâu thuẫn). Việc này giúp An liên kết các kiến thức mà mình đọc được, học được dù chúng nằm trên nhiều lĩnh vực khác nhau, học ở những nơi khác nhau hay từ những phương diện được cho đối nghịch nhau.
Hai bình diện
Thông thường mâu thuẫn xuất phát từ hai mặt đối nghịch nhau và chúng ta hay tư duy theo các hướng “đúng, sai, trung lập (ghi nhận) và không có (không ghi nhận)”. Nhưng qua những lần đối đáp với các vị đạo sư ngoài đạo, các triết gia đương thời, Bụt đã cho chúng ta thấy một lối tư duy mới vượt thắng bốn hướng đi kia. Chúng ta cũng có thể học được điều này qua lời dạy về Duyên sinh: “Cái này có vì cái kia có, cái này mất vì cái kia mất”.
Khi ấy, chúng ta không tìm những luận điểm để chứng minh “đúng - sai” mà nên tự hỏi là “tại sao đúng?” và “tại sao sai?” từ đó tìm thấy mối tương quan giữa hai mặt và hướng đến việc giải quyết mâu thuẫn.
Ví dụ như khi Thần số học trở thành trend và có nhiều ý kiến trái chiều, An đã không tìm kiếm thông tin chỉ để chứng minh Thần số hoặc là đúng, hoặc là sai. An xem xét cả hai và từ đó nhận thấy mối tương quan và tìm thấy một nhu yếu: “niềm tin về chính mình trong thời đại nhiều hoang mang”. 1
Cũng từ đây mà ta thấy rằng những kiến thức ta được học, được biết phần lớn chỉ mang tính tương đối, đúng với một số người, trong những hoàn cảnh nhất định chứ không phải là những chân lý bất di bất dịch.
Trong truyền thống đạo Bụt điều này được gọi là hai bình diện: tích môn và bản môn. Tích môn là tương đối và bản môn là tuyệt đối. Những điều thuộc về bình diện tuyệt đối là rất ít, phần lớn là thuộc bình diện tương đối để phục vụ trong đời sống của chúng ta.
Ví dụ như Vô ngã là một chân lý tuyệt đối, chúng ta Vô ngã từ khi chúng ta sinh ra và luôn như vậy. Nhưng chúng ta không cảm nhận được điều đó, vì thế, trên bình diện tương đối, chúng ta nhận mình có một cái bản ngã ảo tưởng. Và từ cái tương đối đó ta tìm về được với cái tuyệt đối.
Ví dụ khác. Về bình diện tương đối, chúng ta nói có sinh, có diệt. Nhưng về bình diện tuyệt đối là không sinh và không diệt. Nhưng đối với một người mới, khi nói thẳng về không sinh, không diệt là khá khó chấp nhận, thấy được và hiểu được. Từ đó mà phải nhờ vào việc đi qua tương đối để thấy.
Như việc An cầm một cái cốc nhỏ trên tay, đối với An, với các bạn thứ bên trong đó là nước, nhưng với một “hóa học-er” nó là H2O, với một vị thiền sư nó có thể là mây. Và đối với vài người bạn hài hước, nó có thể là dihydro monoxide hoặc acid hydroxic - một chất cực độc, có thể gây chết người nếu hít phải. 2
Khác nhau, không có nghĩa “cái này đúng và cái kia sai”. Khác nhau có thể là do chúng ta đang đứng trên những góc nhìn khác nhau. Và với một thái độ cởi mở, ta đón nhận được thêm nhiều góc nhìn mới, cho dù chúng mâu thuẫn, đấy cũng là cơ hội để ta biết - những kiến thức chúng ta đang có chưa phải là tuyệt đối.
Được phản biện hoặc tự phản biện lại những kiến thức mình được học, mình được tiếp nhận với thái độ cởi mở để tìm, vượt thắng mâu thuẫn hướng về việc đi tìm ra giá trị tuyệt đối trong vấn đề là con đường cho việc thiết lập một kiến thức nền tảng trong ngành học, lĩnh vực của mình.
Sau cùng, người đi tìm học là người đi tìm “bình diện tuyệt đối” và mang điều ấy đến với mọi người thông quan “bình diện tương đối”.
Nền tảng của nền tảng
Trong thời đại nhiều hoang mang do ảnh hưởng của kỹ thuật số và sự “chuyển giao” giữa các giá trị truyền thống - hiện đại. Người trẻ chúng ta luôn tự hỏi: đâu là đúng và đâu là sai?.
Trong phần (5) bài “Con là sự tiếp nối”, An đã viết: 3
“Có lẽ con đã khó lòng vượt qua được đại dịch nếu con được sinh ra ở Hoa kỳ, ở Châu Âu. Và có lẽ con cũng có thể đã không thể vượt qua được cuộc chiến tôn giáo, sắc tộc, dầu mỏ và ý thức hệ nếu con được sinh ra ở vùng Trung Đông.
Đôi lúc con cũng tự hỏi tại sao mình sinh ra ở đất nước này, ở dân tộc này mà không phải là một đất nước khác, một dân tộc khác. Nhưng nay con đã biết đó là những nhân duyên lớn từ nhiều đời sống trước mà con có được, nên bây giờ, con mới được ở đây cùng mọi người. Được thừa hưởng, tiếp nối những truyền thống, tinh thần lớn của dân tộc, của đất nước như tình yêu quê hương đất nước, tình đồng bào và lòng biết ơn cội nguồn. “Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn” hay “lá lành đùm lá rách” là những tuệ giác lớn của dân tộc, đã yểm trợ chúng con, để chúng con có thể cùng nhau vượt qua được những khó khăn.
Nhưng trong chúng con cũng còn những người đang phải gánh chịu khổ đau từ những ý nghiệp năm xưa của dân tộc, của đất nước như trọng nam khinh nữ, nghề nghiệp cao thấp, kẻ sang người hèn hay hủ tục tốn kém, lãng phí và tàn nhẫn với muôn loài, đất mẹ.
Con nguyện sẽ tiếp tục gìn giữ và trao truyền lại các truyền thống tốt đẹp, những tri giác tròn đầy của dân tộc, của đất nước. Nhưng cũng sẽ mang theo tình thương, chánh kiến để loại trừ đi những ý niệm và hủ tục xưa cũ.
Con nguyện sẽ chẳng thực hiện theo một truyền thống nào, một hủ tục nào, một ý thức hệ nào mà thiếu vắng đi chánh niệm, chánh kiến và tình yêu thương với mọi người, với muôn loài và với đất mẹ.”
Và như đã nhắc đến trong bài trước, sự học bắt đầu từ đạo đức học và nền tảng bắt đầu từ tình thương: với chính mình, với mọi người, với muôn loài và với đất mẹ. Không có một nền tảng nào có thể đứng vững được với thời gian mà thiếu vắng đi “tình thương”, không có con đường nào khác cho những vấn đề của chúng ta nằm ngoài “tình thương”.
Như Bụt Thích Ca đã thọ ký cho người tiếp bước mình hoằng dương chánh pháp, một lần nữa đưa chúng ta ra khỏi vô minh, mạt pháp - Bụt Di Lặc, vị Bụt của “tình thương”.
Hẹn gặp lại bạn trong bài tiếp nối.
Ngày 02 tháng 03 năm 2024
CHÚ THÍCH
a. Xem thêm: Về sự học - Bài 1: Vũ trụ 25.
^1. An. 2023. Bài này chưa có tên. Blog Người Đi Tìm Học. [↗]
^2. Trò lừa dihydro monoxide. 2024. Wikipedia Tiếng Việt. [↗]
^3. An. 2023. Con là sự tiếp nối. Blog Người Đi Tìm Học. [↗]

Nhận xét
Đăng nhận xét
BIẾT ƠN BẠN