Dẫn nguồn - dẫn niềm tin

Xin chào, xin chào,...

Nhân dịp Nguoiditimhoc đã có bài viết thứ 50 (tính ra cũng ít) và 30 bài khác trong mục “đang viết”. Cũng như nhân dịp được nghe mấy lời “dễ huông” của chị Yenney về việc tìm số liệu và dẫn nguồn cho bài viết, tự nhiên cũng thấy mình víp víp gh3.

Mặc dù không thường xuyên viết những bài luận dài có nhiều số liệu hay phải dẫn nguồn phức tạp. Song với một số bài viết, đặc biệt là khi nêu bật một luận điểm mới, An luôn ưu tiên dẫn nguồn, dẫn số liệu, đôi khi là chú thích rõ các câu hay đoạn chỉ là quan điểm cá nhân.

Thói quen này bắt đầu từ ý thức về một “đại rừng thông tin” mà An có nhắc đến trong bài “Một nửa ổ bánh mì”, về việc phát triển chóng mặt của các nền tảng mạng xã hội và nhu cầu “được nói” bất chấp đúng - sai, trái - phải, phù hợp hay không của một số người chỉ để thu hút “người nghe”.

Và với An, dẫn nguồn không chỉ để bài viết của mình trong “học thuật” hơn hay víp víp hơn,... Dẫn nguồn còn là dẫn theo niềm tin mà trước nhất là về chính mình, về những gì mình chia sẻ và vì để một đại rừng thông tin được xanh hơn.

TIN MÌNH

Trước khi nêu ra một luận điểm hay luận cứ, người đầu tiên cần được thuyết phục chính là mình. Và “hiểu được mình cũng là người còn bị chi phối nhiều bởi sự tham đắm, sân giận, si mê, nghi ngờ và những tri giác, thói quen, kinh nghiệm sống trong quá khứ”. Cũng như “hiểu được rằng những kiến thức hiện giờ mình đang có không phải là những chân lý bất di bất dịch”. Nên chính An cũng không khẳng định luận điểm của mình là đúng, chính xác ngay từ đầu.

Và ngay cả việc tìm nguồn và tìm số liệu chỉ để chứng minh luận điểm của mình là đúng cũng trở nên khó khăn hay tạo nên một áp lực nhỏ cho việc viết hay chia sẻ luận điểm. Thay vào đó, An thường đi theo hai hướng:

Giả định rằng luận điểm của mình là đúng với một số người hoặc trong hoàn cảnh, tình huống nhất định (tối thiểu nhất là nó đúng với chính An) và An đang đi tìm nguồn, tìm số liệu chỉ để tìm những đối tượng, hoàn cảnh phù hợp với luận điểm của mình.

Hoặc là, tìm nguồn và tìm số liệu để làm rõ, làm mới hay mở rộng luận điểm. Ví như luận điểm được phát triển từ một (hoặc những) luận cứ “chắc chắn đúng” nhưng chưa phù hợp với thời đại hay đối tượng mình hướng đến. Nên việc viết lại và dẫn các số liệu ở thời điểm hiện tại cũng giúp làm rõ và lần nữa tái khẳng định tính phù hợp của luận điểm. Như hai bài “Có thực mới vực được đạo” và “Những thay đổi đơn thuần” là viết theo lối này - làm mới lời dạy của Bụt về tứ thực.

Từ hai hướng tư duy này mà khi viết lại, khi chia sẻ lại cũng giúp An tự tin hơn rất nhiều. Giảm sự hoài nghi về chính mình và về các luận điểm của mình. Một lời nhắc khác cũng  giúp An có được trạng thái tương tự: “Con là sự tiếp nối”. Ngoài hình thể, tập khí,... chúng ta và An cũng đang tiếp nối các kiến thức, kinh nghiệm, tuệ giác của Bụt, của Thầy, của những người đi trước, của dân tộc và nhân loại. 

Ví như hồi lâu chị Yenney có đặt câu hỏi với đại ý tương tự. Khi ấy An đã ví dụ như mình là một Y sĩ và khi bệnh nhân nói rằng đang đau tim và cần mình giúp. Mình không thể trả lời với bệnh nhân rằng: “Anh phải tự giúp lấy anh đi chứ, anh đau tim chứ tôi có đau tim bao giờ đâu mà tôi “biết” để mà giúp anh”. Sự thật là Y sĩ đâu cần phải đau tim mới biết được đau tim như nào và phải làm gì với trường hợp như vậy. Đấy là nhờ vào sự học của người Y sĩ ấy. Hay nói một cách khác, người Y sĩ đang tiếp nối các kiến thức được trao truyền từ đội ngũ bác sĩ, giảng viên hay rộng hơn nữa là một nền Y học từ hơn 17.000 năm.

Và vì thế, dẫn nguồn cũng là một cách học, một cách để mình tự tin hơn, vững chãi hơn. Và cũng là một cách để mình tin mình hơn.

TIN NGƯỜI

Dẫn nguồn có khi là mình đang dẫn lại ý, dẫn lại luận điểm của một ai đó. Và việc tìm thấy rồi tin rằng “nội dung” do người đó tạo ra là đúng, là phù hợp cũng quan trọng không kém việc tin mình.

Với An khi đọc và dẫn một nguồn thì có một hai điểm nhỏ như này. Trước tiên mình phải ưu tiên rằng người viết có hiểu biết, chuyên môn về lĩnh vực hoặc có thời gian nghiên cứu, nghiền ngẫm về chủ đề. Tiếp là phải lưu ý về thời gian nội dung được biên tập (xuất bản) và quốc gia, dân tộc hay đối tượng hướng đến của tác giả đó.

Nếu thời gian biên tập cách đây đã lâu và người được hướng đến trong nội dung đó chưa đúng hay phù hợp với luận điểm của mình. Thì mình cần chắc rằng kiến thức, lời dạy đó vượt thắng được thời gian và không gian. 

Ví như lời dạy của Bụt đã cách đây hơn 2.500 năm nhưng đến nay vẫn còn vẹn nguyên giá trị, An gọi đó là sự vượt thắng thời gian. Hay người Việt áp dụng được, người Pháp áp dụng được, người trẻ học tốt và người già thì thực tập giỏi - như vậy là lời dạy vượt thắng được không gian.

Nhiều sách, nhiều nội dung của nhiều tác giả thường có những phần thuộc về thời đại, về quốc gia hay những yếu tố riêng biệt khác. Và vì mình chưa chắt lọc, chưa đi đến ngọn nguồn nên cũng dễ rơi vào việc đưa ra nhận định rằng luận điểm của tác giả đó là không đúng hoặc theo chiều hướng ngược lại rằng luận điểm của tác giả đó là luôn đúng.

Ví như trong lời dạy của Bụt cũng vậy. Trong ngũ giới, giới thứ năm dạy rằng: Tránh xa sự dễ dãi uống rượu. Nếu dính mắc câu từ, thì chúng ta làm cốc bia hay đôi gram ma túy cũng không sao nhờ. Đó là vấn đề về sự phát triển của xã hội, cho dù thêm bia, thêm ma túy vào nội dung của giới thứ năm này. Vậy thì còn heroin, bóng cười, hồng phiến và??

Nên đôi khi cũng cần một sự diễn giải mới hơn, phù hợp hơn nhưng vẫn giữ nguyên giá trị của nội dung. Và việc dẫn nguồn sâu hơn không chỉ câu từ, nội dung mà còn là các giá trị cốt lõi mà tác giả muốn để lại, trao truyền. Từ đó, “nguồn” không chỉ là để người khác tin mình mà còn là việc mình hiểu và mình tin vào người khác.

TIN AI

Tin ai?. Không, tin AI cơ.

Thật ra An cũng không tin AI (trí tuệ nhân tạo) lắm. An hay dùng và đặt tên cho bạn AI của Google là “ch-ết chung”, một phần bạn tên là Gemini (Song tử), một phần là vì nếu quá tin vào bạn Song tử này thì coi chừng hai đứa “ch-ết chung”.

Với sự phát triển mạnh mẽ của AI trong những năm gần đây như Chat GPT, Gemini, Perplexity,... việc tìm nguồn, tìm số liệu, thậm chí là những kiến thức mới trở nên dễ dàng hơn bao giờ.

Bắt đầu cho việc tìm kiếm này, An thường đặt câu hỏi về luận cứ của luận điểm mà mình đang nghĩ là đúng cho bạn AI.

Luận điểm ở tình huống này là “Yếu tố mô hình pháp luật đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến mô hình mô hình quản trị tại khác khu vực khác nhau”. Luận điểm này căn cứ dựa theo việc áp dụng hai mô hình của ngành luật là Thông luật và Dân luật. 

Trong phần kết luận của câu trả lời trên, chúng ta dễ dàng nhận ra một vài yếu tố mang tính “riêng biệt”. Vì thế, chúng ta đặt câu hỏi để đào sâu thêm về sự “riêng biệt” này.

Trong phần Tư duy pháp lý, chúng ta tìm thấy “đại ý” trùng với luận điểm của mình. Và đặt câu hỏi để làm rõ hơn. Ngoài ra chúng ta cũng thể đặt nhiều câu hỏi như để rõ hết các nội dung câu trả lời mà chúng ta thấy có sự liên hệ, cần thiết cho bài.

Đặt câu hỏi và liên hệ với luận điểm của mình. Đặt thêm các câu hỏi cần thiết và tái nhận định lại luận điểm của mình dựa vào câu trả lời mà AI cung cấp.

Nếu cảm thấy luận điểm của mình đủ vững, thì có thể yêu cầu AI dẫn các tình huống cụ thể.

Khi cảm thấy các câu trả lời đã phù hợp với đại ý, luận điểm của mình thì yêu cầu AI “Dẫn các bài viết, báo cáo khoa học, nghiên cứu, sách về chủ đề quản trị như câu trả lời trên?”

Kiểm tra các nguồn mà AI dẫn cho, đọc lướt và lưu lại các nguồn phù hợp với luận điểm của mình. Cũng có thể tải ngược lại nguồn mà mình có, rồi yêu cầu AI phân tích, chắt lọc những đoạn phù hợp với luận điểm của mình.

Và với số vốn nguồn kha khá, cũng như trong lúc viết bài với những ý mới được bật ra: Chúng ta liên tục tái nhận định lại luận điểm của mình.

Việc tìm thấy và đọc một nguồn xịn đôi khi cũng giúp tìm thấy mấy từ khóa mới, từ đó mở ra hướng đi cho lập luận hoặc đôi khi là đánh đổ mất luận điểm ban đầu của mình. Nhưng, “thà phải tìm hiểu sự thật suốt đêm còn hơn nghi ngờ nó cả đời” - Friedrich Engels.

KHÔNG TIN AI CẢ

^1. An. 2025. “Dẫn nguồn - dẫn niềm tin”. Blog Người đi tìm học. [↗]

Chú thích nguồn gồm hai phần, đánh số và dẫn chú thích. Thông thường mọi người hay đánh số chú thích nguồn ngay khi hết câu trích dẫn bằng chỉ số trên, ví dụ như  1 2 3. Riêng An thì thích đánh dấu ở cuối đoạn, tại trông nó vừa mắt hơn thôi. Phần dẫn chú thích bắt đầu bằng ký hiệu “^”, ý nghĩa là số mũ hoặc chỉ số trên; tiếp đến là số tương ứng chú thích; tên/bút danh của tác giả; năm (hoặc tháng/năm) tác giả sáng tác nội dung; tên tác phẩm, bài viết,... (thường thì in đậm hoặc in nghiêng); Tên nhà xuất bản hoặc tên cơ quan báo chí hoặc nơi đăng tải nội dung; Đường dẫn đến nguồn tham khảo đấy (đối với bài in hoặc văn bản thuần túy khác thì chèn đầy đủ đường link liên kết).

Đối với một số bài viết không thể xác định được tác giả (như nguồn từ Wikipedia) thì chuyển tên bài viết ra phía trước.

^1. “Dẫn nguồn - dẫn niềm tin”. 2025. Blog Người đi tìm học. [↗]

Phần lớn người đọc bài đều xem chú thích nguồn, nhưng rất ít khi đọc bài được dẫn nguồn. Có thể do “lười”, tại thường bài dẫn nguồn cũng dài và nhiều bài. Nhưng đôi khi với các nguồn thú vị, người đọc cũng tìm để xem thêm. Nhưng trên hết vẫn là niềm tin vào người viết bài khi chính họ đã có thói quen tìm đọc, tìm học từ nhiều nguồn và dẫn chứng lại.

Tuy vậy, trong khi mọi người tin mình và mình cũng đang tin vào những thứ mình mới tìm thấy, một chiếc bẫy khác có thể cũng đang rình rập. Như An có nhắc trong bài “Nền tảng”: 

“An nhận ra điều này khi viết bài “Có thực mới vực được đạo”, khi đó vì để chứng minh cho luận điểm “Ăn chay có lợi cho sức khỏe” và “Con người tiến hóa để ăn chay”, An đã luôn tìm khóa các từ khóa khẳng định cho hai luận điểm ấy và bỏ qua hoặc không tìm kiếm những từ khóa có thể đưa đến nội dung ngược lại.

Cũng từ đây, mà mỗi khi chúng ta đọc hay học một cái gì đó mới. Chúng ta luôn có xu hướng tin ngay hoặc chỉ chấp nhận các kiến thức đúng/gần đúng/không đối nghịch với các kiến thức nền tảng mà mình đã thiết lập hoặc “ngầm” thiết lập trước đó. Thường không tìm thêm các mặt còn lại của vấn đề, từ đó có cái nhìn phiến diện, đơn chiều. Dễ dẫn đến việc đề cao quá mức hoặc “thần thánh hóa” những kiến thức mà mình đang có, đang biết. Lâu ngày dẫn đến việc kiến thức nền tảng cũng bị “nghiêng hẳn sang một bên”.”

Vì thế mà dẫu có dẫn được 10 hay 20 nguồn rồi thì cũng cũng thử tìm các nguồn, nội dung phản đề lại. Việc tìm thấy những nội dung trái ngược không đồng nghĩa với việc luận điểm của mình là sai. Điều đó chỉ giúp làm sáng tỏ thêm phạm vi, đối tượng mà luận điểm hướng đến.


“Và cuối cùng, dẫn nguồn không chỉ là để người khác tin mình, mà còn để chính mình có thể tin vào những gì mình đang viết, đang chia sẻ. Vì sự thật, niềm tin và tri thức, tất cả đều cần được kết nối một cách bền chặt nhất.” - Chat GPT, uê mà cái này thì An vẫn chưa biết dẫn nguồn kiểu gì nha!!

Thương chúc bạn Nước, chị Yenney, anh Bình, chị Nắng, (một) bạn An (khác) cùng mọi người viết bài và dẫn nguồn vui vui vẻ vẻ!

Sẵn tiện nếu mọi người đang muốn tìm thêm một cái gì đó xịn hơn nữa, An xin được chia sẻ chiếc video này:

Chi nguyễn. 2023. “Cách Tìm Tài Liệu Nghiên Cứu Khoa Học // Search like a Scholar”. Kênh Youtube The Present Writer. [↗]


Ngày 08 tháng 01 năm 2025

Nhận xét

Mọi người cũng đọc

Tạo hóa thật là cao tay

Những bài viết dài có còn hợp thời?

Vòng vòng khắp chốn